Το 17ο και το 18ο αιώνα η φουστανέλα αποτελούσε κυρίαρχη ενδυμασία της Ρούμελης και του Μοριά. Από το τέλος του 19ου αιώνα η φουστανέλα και τα τσαρούχια που συμβόλιζαν το έθνος και τους αγώνες του αντικαταστάθηκαν από τα “ευρωπαϊκά” ρούχα, τα φράγκικα όπως τα αποκαλούσαν.
Ο τσολιάς εμφανίστηκε δυναμικά στο έπος του 1940 όπου οι εύζωνοι στα χιονισμένα βουνά της Πίνδου και της Αλβανίας έγραψαν ιστορικές σελίδες. Η φουστανέλα δεν επανήρθε ποτέ στη δημόσια ζωή ως ενδυμασία αλλά καθιερώθηκε σαν αντιπροσωπευτική εθνική φορεσιά σε όλη την επικράτεια, κερδίζει πάντα τις εντυπώσεις στις εθνικές γιορτές, στις παρελάσεις, στις εμφανίσεις των χορευτικών συγκροτημάτων και έχει την πρωτιά (όπως και το αγαλματάκι του Σάτυρου) στις πωλήσεις αναμνηστικών των τουριστών.
Ο εύζωνας ταυτίστηκε με το Ελληνικό έθνος χάρη στους ήρωες της επανάστασης, που απεικονίζονταν στην τέχνη σε έργα ζωγραφικής και γλυπτά. Διάσημοι φουστανελάδες είναι ο Κολοκοτρώνης, ο Καραϊσκάκης, ο Αθ. Διάκος, ο Καρατάσος, ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος, ο Άγιος Γεώργιος ο εξ Ιωαννίνων, ο βουλευτής Πατρών Αλέξιος Στριφτόμπολας ,ο μαραθωνοδρόμος Σπύρος Λούης, ο περίφημος καπετάν τσολιάς του ΕΛΑΣ και ο καλοκάγαθος μπάρμπα-Γιώργος του καραγκιόζη.
Οι νεοέλληνες φαντάζονται την φουστανέλα κατάλευκη και σήμερα έτσι την παρουσιάζουν με την βοήθεια καθαριστικών και λευκαντικών ,η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Η φουστανέλα ήταν συνήθως πανβρώμικη και λιγδιασμένη με χοιρινό λίπος για να είναι αδιάβροχη. Τα παλικάρια που τις φορούσαν σκούπιζαν τα χέρια τους πάνω της και καθάριζαν τα μαχαίρια στις δίπλες της «Φουστανέλα κατάμαυρος» ήταν χαρακτηρισμός της που βρίσκεται συχνά σε κείμενα της εποχής. Ο Νικόλαος Ανδριώτης θεωρεί τη λέξη φουστανέλα υποκοριστικό της λέξης φουστάνι πού προέρχεται από την ιταλική λέξη fustagno από τον τόπο όπου υφαίνονταν το πανί , το Φουστάτ του Καϊρου.
Οι λέξεις φούστα ,φουστάνι έχουν κοινή λατινική καταγωγή που όμως δανείστηκαν και άλλοι λαοί όπως Σέρβοι ,Κροάτες και Τούρκοι (festan).
To 1932 στο περιοδικό ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ γράφει ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου για την φουστανέλα : «Δεν είναι ο ίδιος ο Έλληνας ο φουστανελάς κι ο πανταλονάς. Ο πρώτος έζησε με τη μεγάλη ιδέα ,ο δεύτερος έμαθε πως μπορούμε να ζήσωμε και χωρίς αυτή. Ένα τέτοιο σημαντικό γεγονός σαν την εξαφάνισιν της φουστανέλας, η οποία είναι και εμφάνισις της ανίας, διότι η μονοτονία και η ανία γεννήθηκαν τη μέρα που όλα ήσαν τα ίδια, και η εισβολή του παντελονιού στα χωριά είναι ότι χρειάζεται για να γίνουν όλα τα ίδια. Ένα τέτοιο γεγονός μου δίνει αφορμή να μιλήσω για τον τελευταίον ίσως ελληνοράπτην του ελληνισμού Κώστα Γεωργούλαν, ο οποίος ζει και εργάζεται στας Αθήνας. Έμεινεν ένας. Και φοβούμαι πώς είναι ο τελευταίος ελληνοράπτης κι ο τελευταίος φουστανελάς μαζί. Όταν, πέρυσι, παρουσιάσθη ανάγκη να σχεδιάσωμεν την στολήν του Προτύπου τάγματος Ευζώνων, είχα την τύχη να συνεργασθώ με το σωζόμενον αυτό μνημείον του απελθόντος πολιτισμού των πτυχώσεων. Η συνεργασία μου με τον σεβαστό Γεωργούλαν είχε και το αποτέλεσμα να μάθω μερικά πράγματα, όχι ασήμαντα ,για την λαϊκήν τέχνην. Τρείς άνθρωποι χρειάζονται για να γίνει η ενδυμασία του φουστανελά Ο ζεχάς,ο γαιτανωτής και ο κεντιστής. Ο ζεχάς κάνει τα ζέχια, δηλαδή τη γραμμή, η οποία ράβεται απάνω στο ύφασμα της φέρμελης και με την εξοχή της σχηματίζει τα κεντήματα. Ο γαιτανωτής εργάζεται στα γαιτανώματα δηλαδή στην πλατειά γραμμή που προσαρμόζει στην άκρη της στολής το πλαίσιο να πούμε. Ο κεντιστής είναι αυτός που με τα ζέχια σχηματίζει το κέντημα. Το έργο, που εργάζονται οι τρείς αυτές ειδικότητες είναι επίπονο, βράδυ απέραντο, αληθινός άθλος. Είναι η στολή του φουστανελά . Έργο εξωτικό για το περίπλοκο κέντημά του και για τη λαμπρότητα του. Τραγικό για τη φθορά των ματιών που χρειάζεται. Γενεές ελληνοραπτών πέρασαν σκυμμένες επάνω σ’ αυτό, σταυροκαθισμένες στο ράφι. Το κέντρο της ελληνοραπτικής ήταν τα Γιάννενα. Αυτά έδωσαν τους καλούς τεχνίτας τον Νέστορα Αποστολίδην, του οποίου το ιστορικό ψαλίδι ευτύχησε να κληρονομήσει ο Γεωργούλας».
Οι μακριές φουστανέλες του Μοριά και οι κοντές της Ρούμελης δεν είχαν εσώρουχο. Τα απόφευγαν γιατί δύσκολα έβρισκε κάποιος πανί για σώβρακα αλλά και δεν τους χρειαζόταν αφού το μήκος κάλυπτε τα επίμαχα σημεία ,τα οποία έδειχναν συχνά για περιφρόνηση στο νικημένο εχθρό. Είναι γνωστή η ιστορία με τον Καραϊσκάκη που κάποια μέρα στα Γιάννενα σέρνοντας πρώτος τον χορό, την στιγμή που έφερνε γύρους άθελα του η φουστανέλα ξεσκέπασε πολλά ακατάλληλα μέρη. Εκεί βρίσκονταν και ο γιός του Τεπενλί μουχτάρ που θεώρησε προσβλητικό το κάμωμα του γύφτου (παρατσούκλι του Καραϊσκάκη για τη μαυρίλα του ) παραπονέθηκε στον πατέρα του και εκείνος τον κάλεσε να απολογηθεί. Εκείνος για να αποδείξει ότι ήταν συμπτωματικό ξαναέκανε τις φιγούρες μπροστά του. Γελώντας του το χάρισε ο Αλή Πασάς όπου έγινε και ο ίδιος μάρτυρας στις αποκαλύψεις του φουστανελά Καραϊσκάκη.
Ο λαός προτιμά την λέξη τσολιάς όπου η συζήτηση για την προέλευση της καλά κρατεί μέχρι σήμερα (συνήθως σε τόνους σοβινιστικούς ) και πολύ διαφορετικά απ' ότι με ελευθερία προσέγγισαν σημαντικοί Έλληνες καλλιτέχνες :σουρεαλιστικός του Νίκου Εγγονόπουλου, λαϊκός του Θεόφιλου , σατυρικός του Καραγκιόζη κ.α. Το 1940 ο τσολιάς του Μάρκου Βαμβακάρη ήταν κοροϊδευτικός για τον Μουσολίνι όπως και της η Βέμπο με το «βάζει ο ντούτσε τη στολή του», και οι αδελφές Καλουτά ντυμένες τσολιαδάκια να τραγουδούν σε επιθεωρήσεις το «ιγώ ιμί ιγώ βζουνάκ γοργό. Εν καιρό ειρήνης ο Τσιτσάνης κάνει σουξέ με το γειά σου Τσολιά μου αναφερόμενος στο καμάρι και την ομορφιά μιας γυναίκας. Μεταπολεμικά πολλοί ήταν οι καλλιτέχνες παραδοσιακού τραγουδιού που εμφανίζονταν ντυμένοι τσολιάδες, όπως ο ηπειρώτης τραγουδιστής Σάββας Σιάτρας.
Εθνικό σύμβολο και σύνδεσμος με την Ελλάδα παραμένει ο τσολιάς με τον Ελληνισμό της διασποράς όπου χιλιάδες τσολιαδάκια γιορτάζουν με ενθουσιασμό τις εθνικές γιορτές. Το 2009 κυπριακό χορευτικό συγκρότημα διακρίθηκε στον τηλεοπτικό διαγωνισμό «Βρετανία έχεις ταλέντο» όταν χόρεψε με τη φορεσιά του τσολιά και το 1968 αξέχαστη έμεινε η έκπληξη που έκανε ο Ζαμπέτας στους ομογενείς που τον περίμεναν στο αεροδρόμιο του Λονδίνου ντύνοντας τσολιάδες τους χορευτές του συγκροτήματος πού τον συνόδευε .
Όλοι οι έλληνες υιοθέτησαν τον συμβολισμό της φουστανέλας γι’ αυτό επικρατεί σαν εθνική φορεσιά από την Πελοπόννησο ως η Μακεδονία και δεν λείπει ποτέ από τοπικά έθιμα όπως οι μπούλες στη Νάουσα, βλάχικος γάμος στη Θήβα κ.α όπως και σε όλες τις παραστάσεις του λαϊκού χορού που ξεσηκώνουν τα πλήθη στον τσάμικο και στο συρτό «φουστανέλα με γαζί ποιος λεβέντης τη φορεί».
Βιβλιογραφία – πηγές
* Πελοποννησιακό λαογραφικό ίδρυμα -Ελληνικές φορεσιές
* Ηλίας Πετρόπουλος – «Η φουστανέλα»
